Hozirgi vaqtda barça mutaxassisliklar va fan sohalari böyiça dissertatsion işlar ekspertizasining barça bosqiçlarda baholaşning yagona ilmiy asoslangan usullarini işlab çiqiş dolzarb vazifa hisoblanadi. Dissertatsiya işlariga yagona mezon va me’yoriy talablarning yöqligi dissertatsiya işlarining fan va mutaxassisliklar, şuningdek ixtisoslaşgan kengaşlarda muayyan dissertatsiya işlari örtasida sifatining yöqolişiga sabab bölmoqda. Xuddi şunday yöqotiş tadqiqotçilarning professional va intellektual salohiyatida ham kuzatilmoqda.
Keyingi 3-4 yil içida dissertatsiya işlarining tahlili dolzarblik, ilmiy yangilik, amaliy ahamiyati, xulosalar, aprobatsiya va tadqiq etişga yagona mezon va talablarning yöqligini tasdiqladi.
Köpçilik dissertatsiya işlarida dolzarblik ilmiy asoslanmagan. Dolzarblikning mezon jihatdan baholaş uçun mamlakatimizdagi qiyosiy tahlili kerak.
Sönggi 5-6 yillardagi taqqoslanayotgan işlanmalarning asosiy körsatkiçlari berilgan klassifikatsion jadval ilmiy asoslanişga illustrasiya vazifasini bajarişi kerak.
Işlab çiqilayotgan ilmiy-tadqiqot mavzusining patent sofligi kabi mezonni kiritiş maqsadga muvofiq bölar edi. Ilmiy tadqiqotlarning afzalligi va talabgirligi dolzarblikning muhim bahosi hisoblanadi.
Dissertatsion tadqiqotlarning muhim baho xarakteristikasi bir dissertatsiyani ikkinçisidan prinsipial farqlovçi ilmiy yangiligi hisoblanadi. Afsuski, ilmiy yangilikning umumiy ta’rifi nazariy natijalarning mohiyatini oçib bermaydi, dissertatsion işlar sifati, ularning fundamental yoki amaliy mohiyatini baholaş imkonini bermaydi.
Ilmiy yanglikka mezon talablari quyidagiça bölişi kerak:
- Ilmiy yutuqlar mohiyatini qisqa va aniq aks etişi kerak;
- Asosiy nazariy qoidalarni oçib berişi kerak.
Har bir dissertatsiya işining sönggi maqsadi uning amaliy ahamiyati, iqtisodiyotga, işlab çiqarişga, ijtimoiy sohaga va h.z. tadbiq etiş hisoblanadi.
Ilmiy izlanişlarning asosiy ahamiyati mezoni uning amaliyotga keng tadbiq etilişi. Afsuski, aksari dissertatsiya işlarida eksperimental tadqiqotlar va aprobatsiya natijalari, tadbiq etiş, ijtimoiy va iqtisodiy samaralar bölişi yöq.
Hozirgi vaqtda OAKda amaliy ahamiyat, aprobatsiya va tadbiq etişga dissertatsiya işi sifatini oşirişning asosiy omillari sifatida qaralmoqda.
Dissertatsiya işlarini ta’lim, fan, iqtisodiyot va işlab çiqarişga tadbiq etiş monitoringi tizimi işlab çiqilmoqda.
Tadqiqotlarning ilmiy ahamiyati va tan olinişi uning natijalarining mamlakatimiz va xorij naşriyotlarida e’lon qilinişi bilan belgilanadi.
Şuni qayd etiş kerakki, uşbu mezon dissertatsiya işining barça böğimlari böyiça ilmiy natijalarni naşr etişni öz içiga oladi. Ayrim ilmiy tadqiqot institutlari, oliy öquv yurtlari rahbarlarining dissertatsiya işini minimal publikatsiyalar bilan himoya qilinişiga intilişni dissertatsiya işi sifatiga va tadqiqotçilarning ijodiy faolligiga ta’sir etmoqda.
Ayrim sohalarda hammualliflar sonining oşişi mustaqil olimning şakllanişi va ijodkor şaxsning tarbiyalanişiga salbiy ta’sir körsatadi. Bu borada ilmiy tadqiqotga tadqiqotçining şaxsiy uluşining qöşilişi öta dolzarb masala hisoblanadi. Uşbu baholaş aniq tuşuntirilişini va ilmiy seminar, ixtisoslaşgan kengaşda, ilmiy rahbar va rasmiy opponentlar taqrizlarida asoslab berilişi kerak.
Qator sohalardagi dissertatsiya işlarining tahlili xulosalarga yagona talablarning yöqligini aniqladi, ular xuddi şunday avtoreferatlarda ham yöq ekan. Ma’lumki, xulosalar dissertatsiyaning asosiy natijasi hisoblanadi va uning formulirovkasi, ilmiy asoslanganligi –bu dissertatsiyaning asosiy baho mezoni, tadqiqotçining ilmiy tafakkuri va zakovatini körsatkiçi hisoblanadi.
Özbekiston Respublikasi OAK tomonidan dissertatsiya işini baholaşning yana ikkita mezoni işlab çiqilgan.
Birinçidan, dissertatsiya işining 12 yil içidagi himoyalangan dissertatsiyalar bilan taqqoslaş elektron ekspertiza tizimi. Uşbu mezon dissertatsiya nomi, annotatsiyasi, ilmiy yangiligi, xulosalar, kalit sözlar va h.z. öxşaşlik foizini aniqlaş imkonini beradi.
Ikkinçidan, eksperimental natijalar töğriligi mezoni. Eksperiment natijalarini statistik işlaş töğriligi maxsus kompyuter dasturi tomonidan tekşiriladi.
Ilmiy işlanmalarning ijodiy faolligi va samaradorligi, ularning himoyalanganligi va xorijiy analoglar bilan raqobatbardoşligiga mualliflik guvohnomalari va natijalari yordam beradi. Bir vaqtning özida yoki tadqiqotçilarning ixtiroçilik va intellektual mulk rivojiga keng jalb etiş mexanizmi yaratiladi.
Ekspertiza algoritmi şundan iboratki, kafedra, ilmiy laboratoriya, ilmiy seminar yuqorida qayd etilgan barça mezonlar böyiça baho beradilar. Opponentlar, yetakçi taşkilotlar, taqrizçilar ham xuddi şunday baho beradilar. Barça baholar va dissertatsiya işi muhokamasi asosida ixtisoslaşgan kengaş himoyaga berilgan qoida va xulosalar böyiça öz xulosasini beradi.
Asosiy mezon talablari va ilmiy darajaga tadqiqotçining adekvatligi ekspertizasi natijalari OAKda yakuniy ekspertiza ötkaziş uçun taqdim etiladi.
Dissertatsiya işini ekspertiza qilişning birinçi bosqiçi tadqiqotçi biriktirilgan korxonada boşlanadi.
Ekspertiza natijalari xulosali köçirma körinişida rasmiylaştiriladi va unda quyidagilar aks etişi kerak:
- dissertatsiya natijalarida tadqiqotçining muayyan iştiroki;
- ötkazilgan tadqiqotlar natijalarining töğrilik darajasi;
- yangilik va amaliy mohiyati;
- tadqiqotçining ilmiy işlari ahamiyati;
- himoyaning ilmiy doklad körinişida bajarilişining maqsadgi muvofiqligi;
- dissertatsiya mos keladigan ixtisoslik;
- dissertatsiya materiallarining muallif e’lon qilgan işlarda töliq aks etganligi.
Kafedraning kengaytirilgan yiğilişi bayonnomasidan olingan köçirmani tayyorlaş namunasi 9-ilovada keltirilgan.
Kengaşda dissertatsiyani dastlabki körib çiqiş prsedurasiga binoan ixtisoslaşgan kengaş a’zolaridan iborat komissiyaga dissertatsiya bilan tanişib çiqiş va uning ixtisoslaştirilgan kengaş profiliga mosligi haqida xulosani taqdim etişni topşiradi. Dissertatsiyaning kengaş profiliga mos kelişi töğrisidagi xulosada quyidagilar bölişi kerak:
- uşbu kengaşga dissertatsiya himoyasini ötkaziş huquqi berilgan mutaxassislik va fan sohasining mosligi;
- muallif çop ettirgan işlarda dissertatsiya materiallarining töliq bayoni;
- natijalarning fan va amaliyotdagi ahamiyati.
Dissertatsiyaning kengaş profiliga mosligi töğrisidagi xulosada şuningdek, körib çiqilayotgan dissertatsiyani yetakçi taşkilotga biriktiriş, opponentlarni tayinlaş, zarur hollarda –kengaş tarkibiga qöşimça a’zolarni kiritiş töğrisida takliflar ham beriladi.
Ixtisoslaşgan kengaş ekspert komissiyasining xulosasiga namuna 10-ilovada keltirilgan. Ixtisoslaşgan kengaşning dissertatsiyani himoyaga qabul qiliş töğrisida ijobiy xulosasi olingaç, xuddi şu komissiya dissertatsiya böyiça ixtisoslaşgan kengaşning xulosa loyihasini tayyorlaydi, şuningdek axborotga avtomatlaştirilgan işlov beriş uçun klassifikatsion belgilarini aniqlaydi. Xulosa loyihasini tayyorlaş uçun komissiya kafedralar, laboratoriyalar, uşbu taşkilot sektorlari yoki bölimlaridan zarur mutaxassislarni jalb etişi mumkin.
Kengaş xulosasi quyidagi punktlarni öz içiga oladi:
- şaxsan tadqiqotçi tomondan qölga kiritilgan salmoqli ilmiy natijalar;
- natijaning töğrilik darajasi;
- ilmiy natijalarning yangilik darajasi;
- olingan natijalarning fan va amaliyot uçun ahamiyati;
- tadqiqot natijalaridan foydalaniş böyiça tavsiyalar;
- dissertatsiyaning klassifikatsion bahosi.